Hồi ký \Ký Sự

Hình thức --Thể loại Thơ Việt Nam
LỜI SOẠN GIẢ.

Bổ sung tháng 5 năm 2020.

Vào những năm còn trên ghế nhà trường bậc trung học cơ sở,ta đã được học về hình thức Thơ Việt Nam như Thể Song thất lục bát và thể lục bát là những thể thơ truyền thống lâu đời của nhân tộc Việt Nam.Tuy nhiên chỉ giới hạn ở các cung bậc về thanh bằng trắc và vần thơ ,như thế là chưa đủ mà mới chỉ là điều cần tối thiểu của hình thức thơ mà thôi.

Vào những năm đầu của thập kỷ cuối cùng thế kỷ XX, tôi cũng đã viết được nhiều bài thơ trữ tình và biên soạn thành một tập để đem in, rồi đưa tâp thơ đã biên soạn cho thầy giáo cũ dậy văn cấp XX Trung học Nguyễn Khuyến 1958 là Thầy Bùi Công Hùng , Thầy Hùng khi đó đã là Phó Tiến sỹ bảo vệ tại CCCP về Văn học . Tôi nhờ cô cháu gái ở Hà nội đưa đến,sau tôi trở lại nhà Thầy Hùng để xin về tập thơ có ý kiến nhận xét của Thầy dậy cũ , tôi đến nhà thầy trong khu gia đình của Uy ban Khoa học xã hội bấy giờ và ông là Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn học,đồng thời là Tổng Biên tập của tập san “ Nghiên cứu Văn học “ thưở ấy;Tôi nhận được lời nhận xét rằng :

Chưa dám nhận xét về nội dung nhưng “Nhạc điệu Thơ còn kém . Đó là tập thơ “ Thời gian với Tình yêu” –Time Horned-Love. ( tập này đã được chế bản Vi tính để in vào năm 1998 do phòng in của Viện kinh tế ủy ban khoa học xã hội V.N , nhưng không xuất bản vì không chi phí cho việc xin lệnh xuất bản,mà việc in ra hàng trăm cuốn bấy giờ thì người ta và bạn bè coi như chỉ để gói kẹo ,không ai mua . ) .

Từ nhận xét của Phó Tiến sỹ Văn học ,với lời nhận xét chỉ đơn giản về “ nhạc điệu Thơ “ ,tôi phải xem xét lại và nhận thấy nhiều bài thơ không đúng với thể loại hình thức thơ tương ứng , một số bài như thể loại đã học ở phổ thông thì nhạc điệu thơ quả là kém vì luật âm thanh bằng trắc cũng như từ vựng cần tu chỉnh để đạt được tính “ nữ hoàng” của văn học---Thơ.

Tôi đã đến các Thư viện và đọc được một cuốn sách của Giáo sư Hà Minh Đức và Bùi Văn Nguyên ,cuốn sách là một công trình nghiên cứu về hình thức thể loại thơ ca Việt nam , cả về hình thức thể loại cũng như lịch sử phát triển của nó cho đến cuối thế kỷ XX.

Từ đó việc sửa chữa tập thơ cho có nhạc điệu mới trở nên có tác dụng và hữu ích.

Từ những trải nghiệm nhiều năm đã cho thấy” Bài thơ muốn có một nhạc điệu thơ ca thì phải tuân theo một thể loại ,hình thức thơ nhất định mà các nhà thơ tiền bối như Nguyễn Bính ,Xuân Diệu,Cù Huy Cận ,v.v… đã từng sáng tác và tồn tại đến nay ,hình thành một dòng Thơ Mới thêm vào vốn cổ truyền cũng như dòng thơ Hán Nôm của Việt Nam ta.

Có thể nói : Hình thức thơ của một bài thơ là một phạm trù thơ ca Việt Nam cho đến nay , nó đã được các nhà thơ ,người sáng tác thơ vận dụng để đạt đến một cái tối thiểu của Thơ Việt Nam.

Nói một cách khác : điều kiện cần của một bài thơ là hình thức câu thơ của nó phải thỏa màn một trong các luật thơ gọi là “Hình Thức Thơ “ của chúng ta ; thêm vào đó ,đến nay ngoài thể thơ cổ truyền là thơ theo luật hình thức gọi là “ Thơ Mới”

Xin giới thiệu cùng độc giả của Thơ và các bạn thơ tập sách này với một sự trình bầy có thêm sự xem xét về mặt Mỹ học Mác-xít đồng thời như một bản tóm tắt, như một cuốn sổ tay –Cẩm Nang bắt nguồn từ công trình nghiên cứu của Hà Minh Đức và Bùi Văn Nguyên đã được xuất bản trong thế kỷ XX.

Nhân đây ,cũng cần phải chú ý thêm rằng ,ngày nay nhiều người cho rằng các thể thơ mới hầu như là lạc hậu ,cho nên họ quay về cái thể thơ cách luật thì ít mà ca ngợi thể thơ tự do và cho rằng đó mới là thơ hiện đại trong thởi thế kỷ XXI.

Về vấn đề này cũng xin lưu ý rằng : Trước đến nay kể cả trong thời kỳ thơ mới nửa đầu thế kỷ XX ở Việt Nam và cả ở các nước khác trên thế gưới đều tồn tại một hình thức thơ Tự do. Và Thơ tự do là không bị gò bó trong một luật lệ hình thức nào về thanh ,âm hay vần thơ,nó hoàn toàn tự do theo cách của người sáng tác .Thực chất “Thơ Tự do : không phải là những bài viết tự do không cần luật thơ nào ,nhưng cái chính là cái luật chung nhất để một bài viết trở thành một bài thơ tự do thì không phải là không có ,chính vì vậy sáng tác thơ ở thể loại Thơ tự do không phải là dễ dàng hơn thơ mà có những luật và hình thức riêng của nó. Bởi vì,đã gọi là thơ thì phải thỏa mãn các yếu tố cơ bản là : Nội dung tư tưởng ,rồi đến Tứ Thơ và cái luôn biểu thị là cái ý thơ ; vậy nên đã là thơ thì phải có ý thơ ,cấu tứ của bài thơ để tạo nên cái chất taọ thành bài thơ –Cái tứ thơ.

Riêng về hình thức Thơ dù là tự do hay có luật thì theo một số nhà thơ như Xuân Thủy ( cũng là Bộ trưởng Ngoại giao Xuân Thủy) đã nói rằng : Đã là thơ thì đọc lên phải réo rắt . Có nghĩa là phải có tính âm nhạc trong câu thơ . Rồi có người cho rằng : Thơ thì phải có vần ,Chúng ta thấy rằng Vần trong thơ ca thì dù ngôn ngữ nào đi chăng nữa cũng có vần và vần tạo nên điệu thơ .bởi thế Vần trong thơ là yếu tố cần ,nhưng không phải là đủ. Trong thơ gọi là tự do có khi cũng chẳng cần vần ,nhưng không vần mà tạo nên điệu thơ ,giọng điệu bài thư lại khó hơn khi câu thơ liên đới với nhau có một vần thích hợp ; đó chính là cái khó của thơ tự do không vần .

Có những bài hơ tự do câu thơ ngắt nhịp theo kiểu bậc thang thuộc loại thơ tự do bậc thang , nhưng tạo bậc thang trong câu thơ để làm gì ,có tính âm nhạc hay không hay là chỉ những câu nói “nhát gừng “ rồi bảo đó là thơ bậc thang ; hoặc tự do nên thơ bỏ hết mà chú ý đến tính đối trong thơ ,trong bài thơ ,trong câu thơ thì không khéo ,không hài hòa ,không thích hợp thì chỉ là những mảnh ghép của các thầy đồ nho viết câu đối mà thôi .

Vì thế,Thơ tự do là một loại hình thức thơ khó sáng tác ,nó đòi hỏi phải nhuần nhuyễn từ cấu tứ cho đến ý tưởng của bài thơ cũng như đọc lên nghe có nhịp điệu âm thanh (Styles)

Vì vậy không thể ngụy biện rằng khi làm thơ thất luật quá nhiều thì bảo đấy là “Thơ Tự do”

Hình thức và thể loại thơ ca V.N là Tài liệu được biên soạn với tư cách Sưu tập , chọn lọc như một Cuốn sách đã được xuất bản trong thế kỷ XX giúp những người làm Thơ V.N và Nghiên cứu Thơ ca V.N về hình thức , thể loại một cách Chính tắc để từ đó có thể phát triển và sáng tạo riêng cho mình theo hình thức thể hiện nội dung phù hợp nhất cho thơ ; bởi tất cả mọi sự sáng tạo mới không bao giờ có được khi không bắt nguồn từ những gì đã có .

Mục đích chính của tài liệu là nhằm truyền tải tri thức một cách đúng đắn , hướng dẫn và hỗ trợ cho những ai làm thơ , yêu thơ và đọc thơ có được một nhãn quan về Hình thức thể hiện và từ đó ý thức sâu sắc hơn về Thơ Ca V.N từ xưa tới nay . Tai liệu cũng có thể xem như một Cuốn Sổ tay nhỏ về Hình thức Thơ Ca V.N .

Qua Tài liệu này , Tác giả hy vọng phần nào bổ sung và nâng cao tri thức cho Độc giả đối với nhưng ai thấy cần . Soạn giả

Đỗ Đăng Đích

Nam Định 1998

Ảnh 2005

Ảnh năm 2020